B

B, b -
1. nazwa obniżonego o półton dźwięku 7, zam. nie używanej nazwy Hes (zob. klawiatura, nazwy dźwięków).
2. B - umowny skrót dla tonacji, gamy lub trójdźwięku B-dur ;
b dla tonacji, gamy lub trójdźwięku b-moll.
3. B lub b - skrót zam. basy w partyturach chórowych;
zob. też b ąuadratum, b rotundum.

badinage lub badlnerie (wym. badinaż, badineri; fr.) - utwór o charakterze tanecznym i żartobliwym, występujący w suitach i sonatach XVIII w. bagatelle (wym. bagatel; fr. drobnostka) krótki utwór o pogodnym nastroju, zwykle na fortepian (F. Couperin, L. v. Beethoven). 

bagpipe (wym. begpajp; ang.) 

- staro szkocki instrument ludowy, rodzaj dud; w terminologii angielskiej równocześnie oznacza wszelkie instrumenty działające na zasadzie dud. 

bajan (ros., od imienia legendarnego rosyjskiego śpiewaka, wykonawcy bylin) instrument podobny do akordeonu, wynaleziony i spopularyzowany na terenach Rosji pod koniec XIX w.; tastatura prawej ręki posiada chromatyczną skalę dźwięków od C do c' lub od B do cis4; tastatura basowa zawiera 5 rzędów guzików; 2 rzędy służą do uzyskania pojedynczych dźwięków basowych, reszta - gotowych akordów (trójdźwięki durowe, molowe i akordy dominantowe septymowe, jak w akordeonie).

balet (wł. balletto, zdrobn. od balio = taniec) - 

1. utwór muzycznosceniczny, w którym treść, tzw. "libretto, wyrażona jest za pośrednictwem tańców solowych i zbiorowych oraz gestykulacji tanecznej wykonawców w oparciu o tło muzyczne orkiestry (zob. też pantomima).

2. scena tańców zbiorowych (scena baletowa) w operze, operetce

3. zespół taneczny biorący udział w balecie lub scenach baletowych.

baletmistrz - reżyser i inscenizator baletu.

baletowa muzyka - muzyka o cechach tanecznych, stosowana głównie jako tło dla scen baletowych i tańców solowych; może być także przeznaczona do wykonania wyłącznie instrumentalnego na estradzie.

ballada (wł. ballala; fr. balladę) - 

1. starofrancuska ludowa pieśń taneczna, która w XII i XIII w. stała się jedną z podstawowych jednogłosowych form śpiewu "trubadurów i "truwerów, w której ten sam refren muzyczny rozpoczynał i kończył każdą zwrotkę. 

2. w XIV - XV w. podstawowa forma poetycko-muzyczna (wielogłosowa) okresu ars nova we Francji (G. de Machault). 

3. od XVIII w. - utwór wokalny o charakterze epicko-dramatycznym, zwykle na głos z towarzyszeniem instrumentalnym; forma szczególnie popularna w okresie romantyzmu; tekst ballady jest zazwyczaj opowieścią poetycką o tematyce ludowej lub fantastycznej (np. ballady S. Moniuszki do tekstów A. Mickiewicza). 4. utwór instrumentalny, najczęściej na fortepian, o swobodnej budowie i kontrastujących tematach; twórcą formy ballady fortepianowej był F. Chopin.

ballad-opera (ang. opera pieśniowa) - zob. opera balladowa.

balletto (wł., zdrobn. od balio = taniec) - 
1. mały, wielogłosowy utwór wokalny o charakterze tanecznym z XVI, XVII w., utrzymany w stylu madrygału (G. Gastoldi). 

2. utwór instrumentalny o podobnym charakterze, spotykany zwłaszcza w suitach niemieckich z XVII w. 
3. balet; zob. też canzonetta.

balio (wł.) - taniec.

bałałajka (roś.) 

- popularny w Rosji ludowy instrument strunowy, szarpany, pokrewny mandolinie, o trójkątnym pudle rezonansowym i długim gryfie; dwie z trzech strun nastrojone są na jedną wysokość (unisono), trzecia zaś o kwartę wyżej; dźwięk wydobywa się przez szarpanie strun piórkiem oraz palcami; budowana w pięciu wielkościach (tzw. pryma, sekunda, alt, bas i kontrabas), występuje jako instrument solowy lub zespołowy w orkiestrach bałałąjkowych. rozpowszechnionych w byłym ZSSR.

banda (wł. orkiestra dęta; ang.band) - popularna nazwa zespołu orkiestry dętej, szczególnie wojskowej; w ostatnich czasach termin ten wychodzi z użycia.

bandura (prawdopod. z gr. panrlóra = wszystko dająca)

- ukraiński ludowy instrument strunowy, szarpany, prawdopodobnie pochodzenia azjatyckiego; składa się z dużego pudła rezonansowego w kształcie nieregularnego owalu i z krótkiej szyjki z gryfem; część z ogólnej ilości strun (w starszych instrumentach 12-25, obecnie 40-50) przebiega nad gryfem (struny dłuższe, nisko brzmiące), reszta zaś (struny krótsze, wyżej strojone) rozpięta jest nad pudłem rezonansowym; we współczesnych instrumentach struny bywają strojone chromatycznie; bandura w zasadzie służy do akompaniamentu przy śpiewaniu ukraińskich "dumek; obecnie jest szczególnie popularna w zespołach śpiewaczo-tanecznych na Ukrainie (zespoły bandurzystów).

banjo (wym. banjo, nie bandżo; prawdopodob. z hiszp. bandurria = mandolina)

- instrument strunowy, szarpany, popularny wśród amerykańskich Murzynów, pochodzi przypuszczalnie z zachodniej Afryki; struny (zwykle 6) rozpięte są nad długim gryfem i nad pudlem rezonansowym o kształcie małego bębna, obciągniętego od strony strun cienką skórą; banjo budowane jest w różnych wielkościach i wchodzi m. in. w skład instrumentalnych zespołów tanecznych; zob. też jazz.

barbaro (wł.) - dziko, w sposób nieokiełzany; określenie wykonawcze; Allegro barbaro - tytuł popularnej miniatury fortepianowej B. Bartoka.

barbltos, barblton (gr.) 

- starogrecki instrument strunowy, szarpany plektrem, podobny do liry, popularny szczególnie na wyspie Lesbos.

bard, bardowie (z celt.) - średniowieczni poeci i pieśniarze celtyccy, opiewający najczęściej wydarzenia historyczne i czyny bohaterskie; najżywsza ich działalność przypada na okres średniowiecza, ale w Szkocji utrzymali się jeszcze w późniejszych wiekach.

bariolage (wym. bariolaż; fr., dosł.: pstrokacizna) - efekt techniczno-wykonawczy w grze na instrumentach smyczkowych, polegający na wykonywaniu figury o charakterze tremolanda na dwóch sąsiednich strunach, z których jedna jest pusta.

baritono (wł.) - baryton.

barkarola (z wł. barca = łódź) - liryczna pieśń gondolierów weneckich w tempie umiarkowanym, o płynnej, kołyszącej melodii, zwykle w takcie (zob. gondoliera); wielu kompozytorów nadawało ten tytuł utworom instrumentalnym, w których spokojny i kołyszący charakter melodii podkreślany był płynnym, jednostajnym akompaniamentem (F. Mendelssohn, F. Chopin, J. Offenbach, P. Czajkowski).

barok w muzyce (z wł. barocco - dziwaczny) - okres kultury muzycznej XVII i pierwszej pół. XVIII w. w sztuce, oddzielający okres renesansu od klasycyzmu; charakteryzuje się przeniesieniem zdobyczy renesansu na teren muzyki dworskiej i mieszczańskiej; cechuje go też wytworzenie i rozwój stylu muzyki monodycznej z akompaniamentem realizowanym przez bas generalny (ge- neralbas), powstanie wielkich form instrumentalno-wokalnych (opera, oratorium, kantata) oraz instrumentalnych (sonata, koncert, suita), a także monumentalna polifonia o dużej sile wyrazu (J. S. Bach, G. F. Haendel).

barre ( fr.) - zob. capotasto.

barwa dźwięku - cecha dźwięku, dzięki której odróżniamy brzmienie różnych instrumentów; uzależniona jest przede wszystkim od ilości, rodzaju i natężenia tonów składowych, harmonicznych, czyli tzw. alikwotów, oraz nieharmonicznych, współbrzmiących z tonem podstawowym każdego dźwięku, a także od sposobu nabrzmiewania, stanu ustalonego i wybrzmiewania dźwięku; barwa dźwięku zmienia się wraz z jego wysokością, co pozwala na rozróżnianie tzw. rejestrów dźwiękowych każdego instrumentu.

baryton (wł. baritono, z gr. barytonos = o niskim głosie) -
1. głos męski o średniej skali pomiędzy tenorem a basem, w przybliżeniu A-a1; w znaczeniu potocznym - śpiewak o glosie barytonowym. 
2. trzeci po najwyższym głos w czterogłosowym chórze męskim, zwany również basem I (pierwszym). 
3. skrótowa nazwa odmiany niektórych instrumentów, budowanych w różnych wielkościach, o skali zbliżonej do głosu barytonowego, np. zam. saksofon barytonowy.

bas (wł. basso, z łac. średn. bassus = niski, głęboki) -
1. najniższy głos męski o skali E-f (w przybliżeniu); w znaczeniu potocznym - śpiewak o basowej skali głosu (zob. też basso profondo). 
2. najniższy głos w czterogłosowym chórze męskim lub mieszanym; w chórze męskim zwany jest również basem II (drugim), w odróżnieniu od basu I, czyli barytonu. 
3. skrótowa nazwa niektórych instrumentów, budowanych w różnych wielkościach, o najniższej skali (niektóre instrumenty posiadają jeszcze niższe odmiany: kontrabasowe), np. zamiast saksofon basowy. 
4. bas. basy - najniższe dźwięki w instrumentach muzycznych; także nazwa partii lewej ręki w utworach na instrumenty klawiszowe oraz nazwa pojedynczych dźwięków i akordów wydobywanych lewą ręką na akordeonie.

bas akustyczny - głoś basowy 32-stopowy (zob, stopa) w organach, polegający na wykorzystaniu kombinacyjnych tonów różnicowych, otrzymywanych ze współdziałania rejestrów 16-stopowego oraz 10-stopowego; np. współbrzmienie dźwięków: C (wielkiego w rejestrze 16-stopowym) oraz (i wielkiego w rejestrze 10- stopowym), daje słyszalny dźwięk różnicowy o wysokości C2 (sub kontra).

bas Alberticgo (D. Alberti - kompozytor włoski z XVIII w.) - akompaniament, szczególnie lewej ręki na instrumentach klawiszowych, do melodii, polegający na powtarzającym się typie figuracji akordowej w drobnych, równych wartościach rytmicznych; bas Albertiego miał na celu zastąpienie akordów szybko wybrzmiewających na instrumentach strunowo-klawiszowych następującymi po sobie dźwiękami rozłożonego akordu,

bas cyfrowany - zob. basso continuo.

basek - popularna nazwa struny g (najniżej strojonej) na skrzypcach.

basetla -  
1. popularna nazwa wiolonczeli, spotykana do końca XIX w.
2. instrument czterostrunowy, najczęściej o stroju C, G, d, a, pośredniej wielkości pomiędzy wiolonczelą a kontrabasem, używany w kapelach ludowych.

busolom (niem. Bassethorn)

 - rzadko używana altowa odmiana klarnetu (Requiem W. A. Mozarta).

bas generalny - zob. basso continuo.

baskijski bębenek - zob. bębenek baskijski.

basklarnet - zob. klarnet basowy.

bassa danza (wł.; fr. basse danse. dosł.: taniec niski) - jeden z najstarszych dworskich tańców towarzyskich, znany w XV i XVI w., w metrum parzystym lub trójdzielnym

Bassethorn (niem.) - zob. basetorn.

basso (1. mn. bassi; wł.) - bas, basy.

basso continuo (wym. kontinuo; wł. bas ciągły; skr. b.c.) - bas cyfrowany lub generalny (generałbas); w muzyce kameralnej XVII i XVIII w. była to partia cembala lub organów, notowana w postaci jednogłosowej melodii basu z systemem oznaczeń cyfrowych; ten sposób notacji dawał wykonawcy swobodę improwizacyjnego realizowania współbrzmień, ograniczoną jednak przez ustalone reguły i konieczność stosowania wyznaczonych cyfrowo następstw harmonicznych.

basso ostiuato (wł., dosł.: bas uporczywy) - stale powtarzający się motyw lub temat w basie, nad którym rozwija się melodia utworu; stosowany był często w muzyce wielogłosowej (zob. passacaglia, chaconne).

basso profondo (wł., dosł.: bas głęboki, tj. niski) - śpiewak obdarzony głosem basowym o szczególnie niskiej skali i dużej, głębokiej wyrazistości brzmienia.

basso segueiite (wł., dosł.: bas postępujący) - linia basu organowego, towarzyszącego w unisonie najniższym dźwiękom w utworze (w wielogłosowych utworach kościelnych).

battement (wym. batmdn; fr.) - termin francuski, używany w muzyce XVII w. na określenie ozdobnika polegającego na zamianie dźwięku melodycznego z sąsiednim górnym lub dolnym, np. 'mordent, 'tryl.

batteria (wym. batterija; wł.) - grupa instrumentów perkusyjnych w zespole orkiestrowym; 'perkusja.

batuta (z wł. baltuta - uderzenie, takt; zob. *a ballula] - pałeczka dyrygencka; pod batutą - pod kierownictwem danego dyrygenta.

bąk - piszczałka w 'dudach wydająca stały dźwięk basowy (burdonowy - zob. 'burdon), współbrzmiący niezmiennie podczas gry na instrumencie.

bb (bebe) - nazwa obniżonego o cały ton dźwięku H, równobrzmiącego w systemie równomiernie temperowanym z dźwiękiem A; stosowana jest na równi z nazwą ais; zob. 'nazwy dźwięków.

b. c. - skr. zam. 'basso continuo.

B - dur - 1. 'gama lub 'tonacja durowa z dwoma 'bemolami (6, es); zob. 'durowe gamy. 2. 'trójdźwięk durowy b-d-f.

b-dnrum (iac. b twarde) - zob. *bąuadratum.

bcat (wym. bit; ang.) - 1. w muzyce jazzowej stała pulsacja rytmiczna, wyznaczająca określony schemat metryczny przez specyficzny sposób akcentowania mocnych i słabych części taktu. 2. nazwa ozdobnika w muzyce angielskiej XVII w., zbliżonego do przednutki długiej lub do odwróconego trylu.

be-bop (wym. bibop; ang.) - styl jazzowy (zob. 'jazz), wykształcony na początku lat czterdziestych XX w. (D. Gillespie, Ch. Parker, T. Monk); do jego cech typowych należy stosowanie postrzępionych, rozpędzonych, jakby nerwowych fraz z częstym użyciem skoków trytonowych, oraz stosowanie w oparciu o duże urozmaicenie rytmiczne skomplikowanych współbrzmień harmonicznych; be-bop wykonywany jest przez niewielką, paroosobową obsadę.