A, a - 1. nazwa kolejnego szóstego dźwięku w diatonicznym (zob. diatonika) szeregu podstawowym, licząc od dźwięku C w dowolnej oktawie;odpowiada mu sylabowa nazwa la (zob. solmizacja); litera A odnosi się do oktawy wielkiej, a - do oktawy malej; dla innych oktaw dodaje się do litery A lub a odpowiednie indeksy cyfrowe: l, 2, 3 itd. (zob. klawiatura, nazwy dźwięków).
2. a1 (a razkreślne) - dźwięk o częstotliwości 440 drgań na sek.; znajduje się mniej więcej pośrodku słyszalnej skali dźwiękowej i stosowany jest powszechnie jako dźwięk podstawowy przy strojeniu instrumentów muzycznych (zob. strój muzyczny, 'widełki strojowe).
3. A - umowny skrót dla 'tonacji, 'gamy lub 'trójdźwięku A-dur; a - dla tonacji, gamy lub trójdźwięku a-moll.
4. A - najniższy dźwięk w starogreckim systemie dźwiękowym, tzw. proslambanonlenos.
5. A lub a - skrót zam. 'alty w 'partyturach chórowych. B. a, al, al l ' ,
6. alla (wł.) - w, do, na, w stylu, na sposób, na wzór (np. w określeniach a due, al fine, alV antico, alla breoe
7. druga struna skrzypiec (strojowa).
a battuta (w!., dosł,: wg pałeczki dyrygenta; zob. 'batuta) - okres lenie stosowane w partyturze, nakazuje dyrygentowi ścisłe zachowanie rytmu i oznaczonego tempa (zob. *a tempo); występuje zwykle jako unieważnienie określeń zezwalających na swobodne odchylenia od wyznaczonego rytmu i tempa, np. *ad libitum, 'rubato.
absolutna muzyka (z łac. absolutus niezależny) - określenie muzyki pozbawionej treści pozamuzycznej w przeciwieństwie do muzyki programowej, wyrażającej idee lub treści literackie albo obrazowe, co zwykle uwidocznione jest w tytule utworu.
absolutny słuch - zob. słuch.
a cappcllu (wym. a kappella: wł., dosł.: jak w kaplicy, w dalszym znaczeniu - w stylu kościelnym). 1. określenie stylu polifonicznej muzyki wokalnej bez współudziału instrumentalnego, opartej na zasadach ścisłego kontrapunktu; styl a cappella, którego rozkwit przypada na wiek XVI (Josquin des Pres, G. P. da Palestrina), powstał na gruncie muzyki kościelnej, stad jego nazwa.
2. określenie muzyki przeznaczonej na chór bez towarzyszenia instrumentalnego.
3. określenie wykonawczej techniki chórowej bez towarzyszenia instrumentalnego.
a caprlcclo (wyni. a kapriczczo; wł.) - z fantazja, z humorem, żartobliwie, kapryśnie; w dalszym znaczeniu - wg upodobania, swobodnie; określenie wykonawcze.
accclerondo (wym. aczczelerando; skr. accel.; wł.) - oznacza stopniowe zwiększanie tempa wykonywanego utworu, w przeciwieństwie do ri-tardando, rallentando, allargando; poco accelerando - niewielkie przyspieszenie tempa; poco a poco accelerando - stopniowe zwiększanie tempa na dłuższym odcinku; często łączone jest z określeniem zwiększenia głośności dźwięku, np. accelerando e 'crescendo.
aeentato (wym. aczczentato; wł.) - akcentując, wyraźnie zaznaczając poszczególne dźwięki; określenie artykulacyjno-wykonawcze.
accentus (wym. akcentus; łac. podniesienie głosu, akcent) - śpiew liturgiczny w Kościele rzymskokatolickim, pochodzący z pierwszych wieków chrześcijaństwa, polegający na śpiewnej recytacji tekstu w zasadzie na jednym dźwięku, w przeciwieństwie do concentus.
acclaccatura (wym. aczczakkatura; wł.) - przednutka krótka.
accompagnato (wym. akkompaniato; wł.) - akompaniujacy, towarzyszacy; zob. recitatiyo.
adagio (wym. adadżio; wł.) powoli.
1. określenie powolnego tempa w przeciwieństwie do allegro; adagio assai, adagio molto - bardzo powoli; adagio sostenuto - powoli, powściągliwie; adagietto - nieco szybciej ni adagio; adagissimo - bardzo powoli.
2. określenie tytułowe utworu lub jego część (np. drugiej w "sonacie, 'symfonii) utrzymanej w tempie powolnym, zwykle o charakterze poważnym i nastrojowym.
adapter (z łac. adaptare = przystosować) - aparat zbudowany na zasadzie elektromagnetycznej, służący do zamiany mechanicznych drgań igły (lub kolca szmaragdowego) prowadzonej po pofalowanym rowku obracającej się płyty gramofonowej na drgania elektryczne, umożliwiające odtworzenie przez głośnik utrwalonego na płycie dźwięku.
ad Hbftum (łac.; skr. ad lib.) - wg upodobania, dowolnie; określenie w nutach zezwalające wykonawcy na:
a) wyłączenie z zespołu orkiestrowego pewnych instrumentów celem wykonania utworu w zmniejszonym składzie (np. flauto ad lib. oznacza, e utwór można wykonać bez udziału fletu);
b) stosowanie swobodnych odchyleń od oznaczonego tempa;
c) opuszczenie przez wykonawce zaznaczonego fragmentu utworu, najczęściej 'kadencji, lub na swobodne improwizowanie kadencji, jeżeli nie została wypisana przez kompozytora
(cadenza ad lib.) zob. też obbligato.
a due (skr. a 2; wł.) - we dwoje, na dwa; określenie stosowane w partyturach i głosach orkiestrowych w dwóch przeciwnych znaczeniach: 1. zamiast diuisi a due. 2. w wypadku gdy jednogłosowa partie melodyczna, notowana na jednej pięciolinii, maja wykonać unisono dwa instrumenty tego samego rodzaju, z których ka dy w zasadzie wykonuje odmienna partie (np. flet I i flet II); zob. te all unisono.
A-dur - 1. gama lub tonacja durowa z trzema krzyżykami (fis, cis, gis)
aerolouy (z gr. ucr = powietrze, phone = dźwięk) - ogólna nazwa instrumentów dętych
affetuoso lub oon afletto (wł.) - z uczuciem; określenie wykonawcze, stosowane często w połączeniu z określeniem tempa, lip. andante affetuoso - umiarkowanie powoli, z uczuciem.
affrettando (wł.) - przyspieszając, stopniowo zwiększać tempo; określenie agogiczne.
agitato lub con agitazione (wym. adżitato, kon adżitacjone; wł.) - burzliwie, z podnieceniem, gwałtownie; określenie wykonawcze, a zarazem określenie szybkiego tempa; występuje często w połączeniach, np. *allegro agitato - szybko i energicznie.
Agnus Dei (łac. Baranek Boży) - początkowe słowa ostatniej części ordinarium missae i zarazem ostatnia część formy mszy, zbudowana często według schematu trzyczęściowego A+A+A lub A+ B + A ze względu na trzywersowy tekst.
agogika (z gr. agoge = prowadzenie, ruch) - termin wprowadzony przez teoretyka niemieckiego, H. Riemanna (1884), na określenie wszelkich zjawisk dotyczących zmian tempa w utworze muzycznym (np. 'accellerando, 'ritardando); obecnie oznacza tempo w ogóle i wszelkie zjawiska dotyczące tempa w utworze muzycznym.
agrements (wym. agreman; fr. ozdoby) - ozdobniki melodyczne występujące we francuskiej muzyce XVII w., stosowane następnie w całej europejskiej muzyce; rodzaj wariacyjnej ornamentacji melodii, polegający na wypełnieniu rysunku melodycznego drobnymi wartościami figuracyjnych dźwięków zdobiących.
air (wym. er; fr.) -
1. termin francuski, oznaczający w XVII i XVIII w. ogólnie śpiew lub pieśń.
2. 'aria. air de cour (wym. er de kur; fr., dosł.: pieśń dworska) - krótka pieśń zwrotkowa, czasem z refrenem, na jeden lub więcej głosów, wykonywana z towarzyszeniem lutni, popularna we Francji z końcem XVI i w XVII w.
Ais, ais-
1. nazwa podwyższonego o półton dźwięku A (zob. klawiatura, nazwy dźwięków).
2. Ais - umowny skrót dla tonacji, gamy lub trójdźwięku
Ais-dur; ais - dla tonacji, gamy lub trójdźwięku ais-moll.
Aisis, alsis - nazwa podwyższonego o cały ton dźwięku A, równobrzmiącego w systemie równomiernie temperowanym z dźwiękiem H (zob. klawiatura, nazwy dźwięków).
ais-moll -
1. gama lub tonacja molowa z 7 krzyżykami (fis, cis, gis, dis, ais, eis, his), równoległa do Cis-dur, enharmoniczna (zob. enharmonia) z b-moll (zob. gamy molowe)
2. trójdźwięk molowy gamy ( ais-cis-eis)
akademia (z gr. ahudfmeia; szkoła filozoficzna założona przez Platona w gaju Akademosa pod Atenami) -
1. od ok. r. 1600 nazwa stowarzyszeń i organizacji naukowych i artystycznych, działających równie na polu muzyki; są to: a) związki uczonych (np. Polska Akademia Nauk); b) organizacje, których celem jest wystawianie oper i organizowanie koncertów (np. Academie de Musique w Paryżu) ; c) instytuty kształcenia naukowego i artystycznego, m. in. muzycznego (np. Royal Akademy of Musice w Londynie).
2. termin używany z początkiem XIX w. na określenie koncertu.
3. publiczna uroczystość okolicznościowa, której część artystyczna wypełniają często występy muzyczne lub program muzyczno-literacki.
akcent (z łac. accentus = podniesienie głosu, przycisk wyrazowy)
2. a1 (a razkreślne) - dźwięk o częstotliwości 440 drgań na sek.; znajduje się mniej więcej pośrodku słyszalnej skali dźwiękowej i stosowany jest powszechnie jako dźwięk podstawowy przy strojeniu instrumentów muzycznych (zob. strój muzyczny, 'widełki strojowe).
3. A - umowny skrót dla 'tonacji, 'gamy lub 'trójdźwięku A-dur; a - dla tonacji, gamy lub trójdźwięku a-moll.
4. A - najniższy dźwięk w starogreckim systemie dźwiękowym, tzw. proslambanonlenos.
5. A lub a - skrót zam. 'alty w 'partyturach chórowych. B. a, al, al l ' ,
6. alla (wł.) - w, do, na, w stylu, na sposób, na wzór (np. w określeniach a due, al fine, alV antico, alla breoe
7. druga struna skrzypiec (strojowa).
a battuta (w!., dosł,: wg pałeczki dyrygenta; zob. 'batuta) - okres lenie stosowane w partyturze, nakazuje dyrygentowi ścisłe zachowanie rytmu i oznaczonego tempa (zob. *a tempo); występuje zwykle jako unieważnienie określeń zezwalających na swobodne odchylenia od wyznaczonego rytmu i tempa, np. *ad libitum, 'rubato.
absolutna muzyka (z łac. absolutus niezależny) - określenie muzyki pozbawionej treści pozamuzycznej w przeciwieństwie do muzyki programowej, wyrażającej idee lub treści literackie albo obrazowe, co zwykle uwidocznione jest w tytule utworu.
absolutny słuch - zob. słuch.
a cappcllu (wym. a kappella: wł., dosł.: jak w kaplicy, w dalszym znaczeniu - w stylu kościelnym). 1. określenie stylu polifonicznej muzyki wokalnej bez współudziału instrumentalnego, opartej na zasadach ścisłego kontrapunktu; styl a cappella, którego rozkwit przypada na wiek XVI (Josquin des Pres, G. P. da Palestrina), powstał na gruncie muzyki kościelnej, stad jego nazwa.
2. określenie muzyki przeznaczonej na chór bez towarzyszenia instrumentalnego.
3. określenie wykonawczej techniki chórowej bez towarzyszenia instrumentalnego.
a caprlcclo (wyni. a kapriczczo; wł.) - z fantazja, z humorem, żartobliwie, kapryśnie; w dalszym znaczeniu - wg upodobania, swobodnie; określenie wykonawcze.
accclerondo (wym. aczczelerando; skr. accel.; wł.) - oznacza stopniowe zwiększanie tempa wykonywanego utworu, w przeciwieństwie do ri-tardando, rallentando, allargando; poco accelerando - niewielkie przyspieszenie tempa; poco a poco accelerando - stopniowe zwiększanie tempa na dłuższym odcinku; często łączone jest z określeniem zwiększenia głośności dźwięku, np. accelerando e 'crescendo.
aeentato (wym. aczczentato; wł.) - akcentując, wyraźnie zaznaczając poszczególne dźwięki; określenie artykulacyjno-wykonawcze.
accentus (wym. akcentus; łac. podniesienie głosu, akcent) - śpiew liturgiczny w Kościele rzymskokatolickim, pochodzący z pierwszych wieków chrześcijaństwa, polegający na śpiewnej recytacji tekstu w zasadzie na jednym dźwięku, w przeciwieństwie do concentus.
acclaccatura (wym. aczczakkatura; wł.) - przednutka krótka.
accompagnato (wym. akkompaniato; wł.) - akompaniujacy, towarzyszacy; zob. recitatiyo.
adagio (wym. adadżio; wł.) powoli.
1. określenie powolnego tempa w przeciwieństwie do allegro; adagio assai, adagio molto - bardzo powoli; adagio sostenuto - powoli, powściągliwie; adagietto - nieco szybciej ni adagio; adagissimo - bardzo powoli.
2. określenie tytułowe utworu lub jego część (np. drugiej w "sonacie, 'symfonii) utrzymanej w tempie powolnym, zwykle o charakterze poważnym i nastrojowym.
adapter (z łac. adaptare = przystosować) - aparat zbudowany na zasadzie elektromagnetycznej, służący do zamiany mechanicznych drgań igły (lub kolca szmaragdowego) prowadzonej po pofalowanym rowku obracającej się płyty gramofonowej na drgania elektryczne, umożliwiające odtworzenie przez głośnik utrwalonego na płycie dźwięku.
ad Hbftum (łac.; skr. ad lib.) - wg upodobania, dowolnie; określenie w nutach zezwalające wykonawcy na:
a) wyłączenie z zespołu orkiestrowego pewnych instrumentów celem wykonania utworu w zmniejszonym składzie (np. flauto ad lib. oznacza, e utwór można wykonać bez udziału fletu);
b) stosowanie swobodnych odchyleń od oznaczonego tempa;
c) opuszczenie przez wykonawce zaznaczonego fragmentu utworu, najczęściej 'kadencji, lub na swobodne improwizowanie kadencji, jeżeli nie została wypisana przez kompozytora
(cadenza ad lib.) zob. też obbligato.
a due (skr. a 2; wł.) - we dwoje, na dwa; określenie stosowane w partyturach i głosach orkiestrowych w dwóch przeciwnych znaczeniach: 1. zamiast diuisi a due. 2. w wypadku gdy jednogłosowa partie melodyczna, notowana na jednej pięciolinii, maja wykonać unisono dwa instrumenty tego samego rodzaju, z których ka dy w zasadzie wykonuje odmienna partie (np. flet I i flet II); zob. te all unisono.
A-dur - 1. gama lub tonacja durowa z trzema krzyżykami (fis, cis, gis)
aerolouy (z gr. ucr = powietrze, phone = dźwięk) - ogólna nazwa instrumentów dętych
affetuoso lub oon afletto (wł.) - z uczuciem; określenie wykonawcze, stosowane często w połączeniu z określeniem tempa, lip. andante affetuoso - umiarkowanie powoli, z uczuciem.
affrettando (wł.) - przyspieszając, stopniowo zwiększać tempo; określenie agogiczne.
agitato lub con agitazione (wym. adżitato, kon adżitacjone; wł.) - burzliwie, z podnieceniem, gwałtownie; określenie wykonawcze, a zarazem określenie szybkiego tempa; występuje często w połączeniach, np. *allegro agitato - szybko i energicznie.
Agnus Dei (łac. Baranek Boży) - początkowe słowa ostatniej części ordinarium missae i zarazem ostatnia część formy mszy, zbudowana często według schematu trzyczęściowego A+A+A lub A+ B + A ze względu na trzywersowy tekst.
agogika (z gr. agoge = prowadzenie, ruch) - termin wprowadzony przez teoretyka niemieckiego, H. Riemanna (1884), na określenie wszelkich zjawisk dotyczących zmian tempa w utworze muzycznym (np. 'accellerando, 'ritardando); obecnie oznacza tempo w ogóle i wszelkie zjawiska dotyczące tempa w utworze muzycznym.
agrements (wym. agreman; fr. ozdoby) - ozdobniki melodyczne występujące we francuskiej muzyce XVII w., stosowane następnie w całej europejskiej muzyce; rodzaj wariacyjnej ornamentacji melodii, polegający na wypełnieniu rysunku melodycznego drobnymi wartościami figuracyjnych dźwięków zdobiących.
air (wym. er; fr.) -
1. termin francuski, oznaczający w XVII i XVIII w. ogólnie śpiew lub pieśń.
2. 'aria. air de cour (wym. er de kur; fr., dosł.: pieśń dworska) - krótka pieśń zwrotkowa, czasem z refrenem, na jeden lub więcej głosów, wykonywana z towarzyszeniem lutni, popularna we Francji z końcem XVI i w XVII w.
Ais, ais-
1. nazwa podwyższonego o półton dźwięku A (zob. klawiatura, nazwy dźwięków).
2. Ais - umowny skrót dla tonacji, gamy lub trójdźwięku
Ais-dur; ais - dla tonacji, gamy lub trójdźwięku ais-moll.
Aisis, alsis - nazwa podwyższonego o cały ton dźwięku A, równobrzmiącego w systemie równomiernie temperowanym z dźwiękiem H (zob. klawiatura, nazwy dźwięków).
ais-moll -
1. gama lub tonacja molowa z 7 krzyżykami (fis, cis, gis, dis, ais, eis, his), równoległa do Cis-dur, enharmoniczna (zob. enharmonia) z b-moll (zob. gamy molowe)
2. trójdźwięk molowy gamy ( ais-cis-eis)
akademia (z gr. ahudfmeia; szkoła filozoficzna założona przez Platona w gaju Akademosa pod Atenami) -
1. od ok. r. 1600 nazwa stowarzyszeń i organizacji naukowych i artystycznych, działających równie na polu muzyki; są to: a) związki uczonych (np. Polska Akademia Nauk); b) organizacje, których celem jest wystawianie oper i organizowanie koncertów (np. Academie de Musique w Paryżu) ; c) instytuty kształcenia naukowego i artystycznego, m. in. muzycznego (np. Royal Akademy of Musice w Londynie).
2. termin używany z początkiem XIX w. na określenie koncertu.
3. publiczna uroczystość okolicznościowa, której część artystyczna wypełniają często występy muzyczne lub program muzyczno-literacki.
akcent (z łac. accentus = podniesienie głosu, przycisk wyrazowy)
1. wyraźniejsze, silniejsze wykonanie dźwięku lub współbrzmienia; akcent naturalny pojawia się na mocnych częściach taktu; inne akcenty: melodyczne, rytmiczne, harmoniczne, agogiczne, wynikają z prowadzenia linii melodycznej, z układu grup rytmicznych (np. w tańcach), z charakteru współbrzmień harmonicznych itp.
2. znak graficzny akcentu (nie stosowany dla akcentów naturalnych), umieszczany nad nutą lub pionem współbrzmieniowym (zob. znaki dynamiki, portato, sforzando, *marcato).
akolada (fr. accolade = klamra)
akolada (fr. accolade = klamra)
pionowa klamra łącząca początki dwóch lub więcej pięciolinii, na których są notowane współbrzmiące z sobą przebiegi muzyczne, wykonywane na jednym lub więcej instrumentach; w nutach przeznaczonych dla instrumentów klawiszowych i dla harfy akolada w postaci wężykowatej klamry łączy zazwyczaj dwie pięciolinie, z których wyższa przeznaczona jest w zasadzie dla prawej, niższa zaś dla lewej reki; w partyturach orkiestrowych każda z kilku akolad, zwykle w kształcie klamry prostej, łączy kilka pięciolinii, na których notowane są partie głosów lub instrumentów jednej rodziny lub grupy.
akompaniament (z wł. accompagnamento= towarzyszenie)
akompaniament (z wł. accompagnamento= towarzyszenie)
partia instrumentalna towarzyszaca głównej partii melodycznej, wykonywanej przez głos solowy, instrument, chór lub orkiestre (np. piesn na głos solo z akompaniamentem fortepianu); akompaniament spełnia role uzupełnienia harmonicznego, rytmicznego lub kolorystycznego w wykonywanym utworze; akompaniator - instrumentalista, który wykonuje partie akompaniamentu.
akordeon -
perkusyjny (nie dęty!) instrument stroikowy (zob. stroik), zawieszany podczas gry na piersiach za pomocą pasów, złożony z mechanizmu dyskantowego, mechanizmu basowego i miecha; prąd powietrza, zgęszczonego przez ręcznie poruszany miech, uderzając w metalowe stroiki, wywołuje dźwięk; klawiatura o skali 2 - 3'/2 oktawy, zależnie od wielkości instrumentu, np. g-a", obsługiwana jest prawa ręką i służy zwykle do wykonywania melodii; palcami lewej reki naciska się zgrupowane według kolejnych tonacji guziki, które służą do wydobywania pojedynczych dźwięków basowych lub gotowych akordów; nowsze typy akordeonów posiadają - na wzór organów - od kilku do kilkunastu rejestrów, pozwalających na włączanie lub wyłączanie dodatkowych grup stroików, tzw. głosów, a w związku z tym umożliwiających zmianę barwy i charakteru brzmienia; akordeon jest popularnym instrumentem solowym, lecz służy równie do akompaniowania i wchodzi w skład orkiestr rozrywkowych i tanecznych;odmiana akordeonu klawiszowego jest akordeon guzikowy, harmonia ręczna oraz rosyjski bajan; po II wojnie światowej pojawiły się akordeony elektryczne, umożliwiające uzyskanie wielu różnych barw instrumentalnych.
akordyka - część wstępna nauki harmonii, zajmująca się budowa akordów, ich typami i odmianami oraz zasadami ich połączeń
akustyczny bas - zobacz bas akustyczny
akustyka (z gr. akoustikós, dosł.: dotyczący słuchu) - nauka o zjawiskach dźwiękowych, część fizyki; akustyka muzyczna zajmuje się nie tylko zagadnieniami z zakresu fizyki (drgania, fale, zjawiska głosowe i ich cechy), ale równie fizjologii (słuch, cechy subiektywne zjawisk głosowych), psychologii słyszenia oraz zagadnieniami z zakresu akustyki systemów muzycznych i instrumentów muzycznych; elektroakustyka wyodrębniona została jako nauka oddzielna.
al, aU, alla (wł.) - zob. a.
a la (fr.) - w rodzaju, na sposób; np. d la muselle - na wzór brzmienia dud;
alba (wł. świt, brzask) - forma muzyczno-poetycka dworskiej liryki prowansalskiej, opiewająca pożegnanie kochanków o świcie; autorami i wykonawcami byli trubadurzy; zob. też alborada, aubade, mattinata.
alborada (hiszp. pieśń poranna) - rodzaj popularnej w Hiszpanii muzyki instrumentalnej, wykonywanej na dulcjanie (odmiana oboju), z silnie zrytmizowanym akompaniamentem tamburynu; zob. też alba, aubade, mattinata.
aleatoryzm (z łac. alea = gra w kości) - termin wprowadzony przez P. Bouleza (1957) na określenie typu nowoczesnej konstrukcji dzieła muzycznego, polegającej na zaleconej przez kompozytora, częściowo determinowanej, przypadkowości w realizacji wykonawczej pewnych elementów konstrukcji utworu (np, w zakresie rytmu, dynamiki, czasu trwania, wysokości dźwięków); wobec wielu możliwych i dopuszczalnych kombinacji aleatoryzm zakłada niepowtarzalność i niejednoznaczność interpretacyjna utworu.
al fine (wł.) - do końca; w określeniach da capa al fine, dal segno al fine.
alikwoty (z łac. aliaitol = kilka), czyli tony harmoniczne - składowe tony dźwięku o różnej częstotliwości, powstające samorzutnie przy skomplikowanym zjawisku drgań źródła dźwięku, np. struny; częstotliwość drgań alikwotów jest wielokrotnością liczby drgań najniższego składnika dźwięku, powodującego słyszalna jego wysokość, kolejne alikwoty są wyższe od pierwszego (tonu podstawowego) i pojawiają się w różnej ilości i natężeniu w każdym dźwięku, co wpływa na jego barwę.
all', alla - zob. 'a (6).
alla breve (wł. breue = krótki, dosł.: na sposób krótki) - takt 4, w którym jednostka metryczna jest nie ćwierćnuta, lecz półnuta; realizuje się go wiec jak takt 3, lecz w tempie dwukrotnie szybszym (półnutę traktuje się jak ćwierćnutę, ćwierćnutę jak ósemkę itd.); takt alla breue oznacza się za pomocą znaku (£, umieszczanego na pięciolinii po znaku klucza, lub za pomocą określenia słownego.
alla marcia (wym. alla marcza; wł.) - w charakterze marsza, marszowo; określenie wykonawcze.
all' antico (wym. allantiko; wł.) - w starym stylu; określenie tytułowe, stosowane często dla krótkich utworów instrumentalnych, utrzymanych w stylu dawnej muzyki.
alla polacca (wym. alla polakka; wł.) - w charakterze poloneza; określenie wykonawcze.
allargando (wł.) - rozszerzając; oznaczenie stopniowego zwalniania tempa utworu, podobnie jak ritardando,rallentando, w przeciwieństwie do accelerando, stringendo.
alla stretta (wł.) - zob. stretto.
alla turca (wym. alla turka; wł.) - w stylu tureckiej muzyki; zob. określenie tytułowe marsza tureckiego stanowiącego ostatnia część Sonaty A-dur (KV 331) W. A. Mozarta.
alla zingara lub alla zlnflarese (wym. cingara, cingareze; wł.) - w stylu muzyki cygańskiej; określenie wykonawcze, stosowane dla krótkich utworów lub części dłuższych utworów utrzymanych w charakterze muzyki cygańskiej.
alleoretto (wł.) -
1. określenie tempa nieco wolniejszego niż allegro.
2. określenie tytułowe niedługiego utworu instrumentalnego utrzymanego w tempie allegretto.
allegro (wł.) - wesoło, ruchliwie, predko.
1. określenie szybkiego tempa, pośredniego pomiędzy allegretto a presto, w przeciwieństwie do tempa powolnego, np. adagio; allegro con brio - szybko, z werwa; allegro con molo - szybko, ruchliwie; allegro con fuoco - szybko, z ogniem; allegro molto lub allegro assai - bardzo szybko; allegro furioso - szybko i porywczo; allegro giuslo w prawidłowo szybkim tempie; allegro maestoso - szybko, ale z powaga, umiarkowanie szybko; allegro moderato, allegro non tanio, allegro non troppo - umiarkowanie szybko, nie za bardzo szybko; allegro uiuace - szybko i wesoło; zob. też allegretto.
2. określenie tytułowe samodzielnego utworu instrumentalnego lub jednej części utworu cyklicznego, np. pierwszej części sonaty (tzw. allegro sonatowe), symfonii, kwartetu, koncertu itp., utrzymanej w
tempie allegro.
3. allegro sonatowe - zob. forma sonatowa.
alleluja (łac. średn. od hebr. halleluijah - chwalcie Jahwe) - uroczysty, pochwalny zwrot, spotykany często w śpiewach kościelnych; jako cześć liturgicznych śpiewów mszalnych opracowywane było przez dawnych kompozytorów polifonicznie.
allemando (wym. almand; fr., dosł.: niemiecka)
1. niemiecki taniec z końca XVI w. w takcie dwudzielnym.
2. taniec pochodzenia niemieckiego, popularny w XVI w. we Francji jako taniec dworski; w drugiej pół. XVII w. przeszedł w formie stylizowanej do barokowej suity, stanowiąc w niej pierwsza, obowiązkową cześć; posiadał takt parzysty, zwykle tempo umiarkowane i odznaczał się krótka odbitka oraz biegnikami (por. m. in. suity francuskie, angielskie i partity J. S. Bacha).
3. południowo-niemiecki taniec z drugiej pół. XVIII w. w takcie J lub g, podobny do szybkiego walca; zob. też tedesca.
alronflarese (wym. allongareze; wł.) - w charakterze muzyki węgierskiej, w tempie czardasza.
all' ottava, all' 8Va sopra lub all'8va (wł.) - w oktawie; rodzaj skrótu pisowni muzycznej (zob. skróty notacji), stosowanego celem uniknięcia zbyt dużej ilości linii dodanych nad pięciolinią; oznacza wykonanie zanotowanej partii o oktawę wyżej; to samo oznacza również cyfra 8 umieszczona nad nutami z poprowadzona od niej pozioma linia kropkowana (tzw. przenośnik oktawowy); od'ottava bassa lub alla'8va bassa oznacza analogicznie wykonanie o oktawę niżej; przenośnik dwuoktawowy (stosowany w muzyce organowej) oznacza się liczba 15 i pozioma linia przerywana.
all' unisono (wł.) - w unisonie; w partyturach lub głosach orkiestrowych albo wokalnych oznacza, że dwa instrumenty (głosy), których partie notowane są na jednej pięciolinii, np. dwie trąbki, graja w unisonie, tj. te sama partie; zob. też a due.
alpejski rożek - zob. rożek alpejski.
alt (wł. alto, z łac. altus = wysoki, głęboki)
1. niski głos żeński lub chłopięcy o skali f-d (w przybliżeniu).
2. popularnie - śpiewaczka o głosie altowym.
3. drugi po najwyższym głos w czterogłosowym chórze mieszanym.
4. skrótowa nazwa odmiany niektórych instrumentów, budowanych w różnych wielkościach, o skali zbliżonej do skali głosu altowego, np. zamiast sakshorn altowy, saksofon altowy.
alteracja (z łac. alleralio = zmiana, odmiana) - chromatyczne podwyższenie lub obniżenie dźwięku składowego skali diatonicznej, wchodzącego w skład linii melodycznej lub akordu; stosowane jest zwykle celem utworzenia sztucznego dźwięku prowadzącego, ułatwiającego modulacje do innej tonacji; alteracja podwójna, potrójna występuje wówczas, gdy w tym samym akordzie zachodzi równoczesne podwyższenie lub obniżenie dwóch lub trzech składników dźwiękowych.
alterowany akord - akord, w którym została zastosowana alteracja jednego lub kilku dźwięków składowych; akordy alterowane maja zastosowanie jako akordy wprowadzające do nowych tonacji w modulacjach chromatycznych
alto (wł.) - alt.
altowiolista - grający na altówce.
altówka (wł. viola; skr. Va lub Via, 1. mn. Vle)
- instrument strunowy, smyczkowy, nieco większy od skrzypiec, o miękkiej, łagodnej, głębokiej barwie brzmienia, mniej jaskrawej niż skrzypcowa; struny strojone są o kwintę niżej niż w skrzypcach: c, g, d, a; rzadziej stosowana jako instrument solowy, wchodzi przede wszystkim w skład zespołów kameralnych (np. tria, kwartetu i in.) oraz orkiestry symfonicznej.
altówka miłosna (wł. viola d'amore)
- rzadko dziś używana, jest nieco większa od altówki i posiada 7 strun melodycznych, strojonych wg trójdźwięku D-dur (d, fis, a, d1, fis1, a1, d ) , oraz 7 - 14 strun rezonansowych, biegnących pod gryfem i podstawkiem.
al ud (arab.) - arabski .instrument strunowy, prototyp lutni.
amabile (wł.) - miło, przyjemnie, z wdziękiem; określenie wykonawcze.
ambitus (łac. obwód, obręb) - rozpiętość interwałowa między najniższym a najwyższym dźwiękiem danego utworu lub melodii.
akordeon -
akordyka - część wstępna nauki harmonii, zajmująca się budowa akordów, ich typami i odmianami oraz zasadami ich połączeń
akustyczny bas - zobacz bas akustyczny
akustyka (z gr. akoustikós, dosł.: dotyczący słuchu) - nauka o zjawiskach dźwiękowych, część fizyki; akustyka muzyczna zajmuje się nie tylko zagadnieniami z zakresu fizyki (drgania, fale, zjawiska głosowe i ich cechy), ale równie fizjologii (słuch, cechy subiektywne zjawisk głosowych), psychologii słyszenia oraz zagadnieniami z zakresu akustyki systemów muzycznych i instrumentów muzycznych; elektroakustyka wyodrębniona została jako nauka oddzielna.
al, aU, alla (wł.) - zob. a.
a la (fr.) - w rodzaju, na sposób; np. d la muselle - na wzór brzmienia dud;
alba (wł. świt, brzask) - forma muzyczno-poetycka dworskiej liryki prowansalskiej, opiewająca pożegnanie kochanków o świcie; autorami i wykonawcami byli trubadurzy; zob. też alborada, aubade, mattinata.
alborada (hiszp. pieśń poranna) - rodzaj popularnej w Hiszpanii muzyki instrumentalnej, wykonywanej na dulcjanie (odmiana oboju), z silnie zrytmizowanym akompaniamentem tamburynu; zob. też alba, aubade, mattinata.
aleatoryzm (z łac. alea = gra w kości) - termin wprowadzony przez P. Bouleza (1957) na określenie typu nowoczesnej konstrukcji dzieła muzycznego, polegającej na zaleconej przez kompozytora, częściowo determinowanej, przypadkowości w realizacji wykonawczej pewnych elementów konstrukcji utworu (np, w zakresie rytmu, dynamiki, czasu trwania, wysokości dźwięków); wobec wielu możliwych i dopuszczalnych kombinacji aleatoryzm zakłada niepowtarzalność i niejednoznaczność interpretacyjna utworu.
al fine (wł.) - do końca; w określeniach da capa al fine, dal segno al fine.
alikwoty (z łac. aliaitol = kilka), czyli tony harmoniczne - składowe tony dźwięku o różnej częstotliwości, powstające samorzutnie przy skomplikowanym zjawisku drgań źródła dźwięku, np. struny; częstotliwość drgań alikwotów jest wielokrotnością liczby drgań najniższego składnika dźwięku, powodującego słyszalna jego wysokość, kolejne alikwoty są wyższe od pierwszego (tonu podstawowego) i pojawiają się w różnej ilości i natężeniu w każdym dźwięku, co wpływa na jego barwę.
all', alla - zob. 'a (6).
alla breve (wł. breue = krótki, dosł.: na sposób krótki) - takt 4, w którym jednostka metryczna jest nie ćwierćnuta, lecz półnuta; realizuje się go wiec jak takt 3, lecz w tempie dwukrotnie szybszym (półnutę traktuje się jak ćwierćnutę, ćwierćnutę jak ósemkę itd.); takt alla breue oznacza się za pomocą znaku (£, umieszczanego na pięciolinii po znaku klucza, lub za pomocą określenia słownego.
alla marcia (wym. alla marcza; wł.) - w charakterze marsza, marszowo; określenie wykonawcze.
all' antico (wym. allantiko; wł.) - w starym stylu; określenie tytułowe, stosowane często dla krótkich utworów instrumentalnych, utrzymanych w stylu dawnej muzyki.
alla polacca (wym. alla polakka; wł.) - w charakterze poloneza; określenie wykonawcze.
allargando (wł.) - rozszerzając; oznaczenie stopniowego zwalniania tempa utworu, podobnie jak ritardando,rallentando, w przeciwieństwie do accelerando, stringendo.
alla stretta (wł.) - zob. stretto.
alla turca (wym. alla turka; wł.) - w stylu tureckiej muzyki; zob. określenie tytułowe marsza tureckiego stanowiącego ostatnia część Sonaty A-dur (KV 331) W. A. Mozarta.
alla zingara lub alla zlnflarese (wym. cingara, cingareze; wł.) - w stylu muzyki cygańskiej; określenie wykonawcze, stosowane dla krótkich utworów lub części dłuższych utworów utrzymanych w charakterze muzyki cygańskiej.
alleoretto (wł.) -
1. określenie tempa nieco wolniejszego niż allegro.
2. określenie tytułowe niedługiego utworu instrumentalnego utrzymanego w tempie allegretto.
allegro (wł.) - wesoło, ruchliwie, predko.
1. określenie szybkiego tempa, pośredniego pomiędzy allegretto a presto, w przeciwieństwie do tempa powolnego, np. adagio; allegro con brio - szybko, z werwa; allegro con molo - szybko, ruchliwie; allegro con fuoco - szybko, z ogniem; allegro molto lub allegro assai - bardzo szybko; allegro furioso - szybko i porywczo; allegro giuslo w prawidłowo szybkim tempie; allegro maestoso - szybko, ale z powaga, umiarkowanie szybko; allegro moderato, allegro non tanio, allegro non troppo - umiarkowanie szybko, nie za bardzo szybko; allegro uiuace - szybko i wesoło; zob. też allegretto.
2. określenie tytułowe samodzielnego utworu instrumentalnego lub jednej części utworu cyklicznego, np. pierwszej części sonaty (tzw. allegro sonatowe), symfonii, kwartetu, koncertu itp., utrzymanej w
tempie allegro.
3. allegro sonatowe - zob. forma sonatowa.
alleluja (łac. średn. od hebr. halleluijah - chwalcie Jahwe) - uroczysty, pochwalny zwrot, spotykany często w śpiewach kościelnych; jako cześć liturgicznych śpiewów mszalnych opracowywane było przez dawnych kompozytorów polifonicznie.
allemando (wym. almand; fr., dosł.: niemiecka)
1. niemiecki taniec z końca XVI w. w takcie dwudzielnym.
2. taniec pochodzenia niemieckiego, popularny w XVI w. we Francji jako taniec dworski; w drugiej pół. XVII w. przeszedł w formie stylizowanej do barokowej suity, stanowiąc w niej pierwsza, obowiązkową cześć; posiadał takt parzysty, zwykle tempo umiarkowane i odznaczał się krótka odbitka oraz biegnikami (por. m. in. suity francuskie, angielskie i partity J. S. Bacha).
3. południowo-niemiecki taniec z drugiej pół. XVIII w. w takcie J lub g, podobny do szybkiego walca; zob. też tedesca.
alronflarese (wym. allongareze; wł.) - w charakterze muzyki węgierskiej, w tempie czardasza.
all' ottava, all' 8Va sopra lub all'8va (wł.) - w oktawie; rodzaj skrótu pisowni muzycznej (zob. skróty notacji), stosowanego celem uniknięcia zbyt dużej ilości linii dodanych nad pięciolinią; oznacza wykonanie zanotowanej partii o oktawę wyżej; to samo oznacza również cyfra 8 umieszczona nad nutami z poprowadzona od niej pozioma linia kropkowana (tzw. przenośnik oktawowy); od'ottava bassa lub alla'8va bassa oznacza analogicznie wykonanie o oktawę niżej; przenośnik dwuoktawowy (stosowany w muzyce organowej) oznacza się liczba 15 i pozioma linia przerywana.
all' unisono (wł.) - w unisonie; w partyturach lub głosach orkiestrowych albo wokalnych oznacza, że dwa instrumenty (głosy), których partie notowane są na jednej pięciolinii, np. dwie trąbki, graja w unisonie, tj. te sama partie; zob. też a due.
alpejski rożek - zob. rożek alpejski.
alt (wł. alto, z łac. altus = wysoki, głęboki)
1. niski głos żeński lub chłopięcy o skali f-d (w przybliżeniu).
2. popularnie - śpiewaczka o głosie altowym.
3. drugi po najwyższym głos w czterogłosowym chórze mieszanym.
4. skrótowa nazwa odmiany niektórych instrumentów, budowanych w różnych wielkościach, o skali zbliżonej do skali głosu altowego, np. zamiast sakshorn altowy, saksofon altowy.
alteracja (z łac. alleralio = zmiana, odmiana) - chromatyczne podwyższenie lub obniżenie dźwięku składowego skali diatonicznej, wchodzącego w skład linii melodycznej lub akordu; stosowane jest zwykle celem utworzenia sztucznego dźwięku prowadzącego, ułatwiającego modulacje do innej tonacji; alteracja podwójna, potrójna występuje wówczas, gdy w tym samym akordzie zachodzi równoczesne podwyższenie lub obniżenie dwóch lub trzech składników dźwiękowych.
alterowany akord - akord, w którym została zastosowana alteracja jednego lub kilku dźwięków składowych; akordy alterowane maja zastosowanie jako akordy wprowadzające do nowych tonacji w modulacjach chromatycznych
alto (wł.) - alt.
altowiolista - grający na altówce.
altówka (wł. viola; skr. Va lub Via, 1. mn. Vle)
- instrument strunowy, smyczkowy, nieco większy od skrzypiec, o miękkiej, łagodnej, głębokiej barwie brzmienia, mniej jaskrawej niż skrzypcowa; struny strojone są o kwintę niżej niż w skrzypcach: c, g, d, a; rzadziej stosowana jako instrument solowy, wchodzi przede wszystkim w skład zespołów kameralnych (np. tria, kwartetu i in.) oraz orkiestry symfonicznej.
altówka miłosna (wł. viola d'amore)
- rzadko dziś używana, jest nieco większa od altówki i posiada 7 strun melodycznych, strojonych wg trójdźwięku D-dur (d, fis, a, d1, fis1, a1, d ) , oraz 7 - 14 strun rezonansowych, biegnących pod gryfem i podstawkiem.
al ud (arab.) - arabski .instrument strunowy, prototyp lutni.
amabile (wł.) - miło, przyjemnie, z wdziękiem; określenie wykonawcze.
ambitus (łac. obwód, obręb) - rozpiętość interwałowa między najniższym a najwyższym dźwiękiem danego utworu lub melodii.
ambrozjaiiskl śpiew - liturgiczny śpiew w Kościele katolickim, ustalony
przez św. Ambrożego, biskupa Mediolanu, w IV w.; melodie
ambrozjańskie odznaczają się wielką ozdobnością w porównaniu
z melodiami chorału gregoriańskiego.
a-moll - 1. gama lub tonacja molowa, bez znaków przykluczowych, równoległa do C-dur; zob. molowe gamy. 2. trójdźwięk molowy a-c-e.
amoroso lub con amore (wym. amorozo, kon amore; wł.) - miłośnie, pieszczotliwie, z uczuciem; określenie wykonawcze.
amplituda (z łac. amplitudo=obszerność, wielkość) - największe wychylenie dowolnego punktu drgającego ciała (np. źródła dźwięku) z położenia równowagi; od wielkości amplitudy drgającego źródła dźwięku zależy natężenie jego brzmienia i głośność; im większa amplituda, tym na ogół głośniejszy dźwięk; na wysokość dźwięku amplituda nie wpływa.
analiza dźwięku (z gr. andlysis = rozłożenie na części) - polega na wykryciu wszystkich jego tonów składowych, zarówno harmonicznych, tzw. alikwotów, jak i nieharmonicznych; analizę dźwięku wykonuje się różnymi metodami, z których niestety żadna nie jest zbyt dokładna; oprócz metod graficznych i matematycznych stosuje się specjalne przyrządy, zwane analizatorami dźwięku (od przestarzałych Helmholtza do nowoczesnych, elektrycznych).
analiza muzyczna (z gr. andlysis=rozłożenie na części) - szczegółowe rozpatrywanie wszystkich elementów, wchodzących w skład konstrukcji utworu muzycznego, z punktu widzenia techniki kompozytorskiej i estetyki dzieła; stąd można mówić o analizie formalnej, armonicznej, melodycznej, dynamicznej itd. utworu; analiza muzyczna służy do wyciągania ogólnych wniosków dotyczących rzemiosła kompozytorskiego, stylu itd.
ancora (wym. ankora; wł.) - jeszcze; stosuje się w wyrażeniach złożonych, np. ancora piu mosso - jeszcze szybciej.
andante (wł. idąc) - 1. określenie umiarkowanego tempa, pośredniego pomiędzy allegretto i adagio; andante cantabile - w tempie umiarkowanym i śpiewnie; andante con molo - w tempie miarkowanym, z ożywieniem, tj. nieco szybciej niż andante; andante ma non troppo - w tempie niezbyt umiarkowanym, tj. nieco szybciej niż andante; andante maestoso - w tempie umiarkowanym i poważnie.
2. określenie tytułowe utworu samodzielnego lub jednej z części utworu cyklicznego (np. części drugiej w sonacie, symfonii), utrzymanej w tempie umiarkowanym.
andautlno (wł., zdrobnienie od andante) -
1. określenie umiarkowanego tempa nieco szybszego od andante, lecz wolniejszego niż allegretto.
2. określenie tytułowe krótkiego utworu samodzielnego lub jednej z części utworu cyklicznego w tempie umiarkowanie szybkim.
anenaikl - rodzaj starorosyjskiego śpiewu cerkiewnego z XVI i XVII w., wykonywanego na sylabach a-ne-ne-na, stąd jego nazwa.
angielski rożek - zob. rożek angielski.
anglalse (wym. anglez; fr. - angielski) - francuska odmiana tańca pochodzenia angielskiego, utrzymana w metrum parzystym i żywym tempie; taniec ten był stosowany we francuskich baletach w drugiej pół. XVII w. oraz we francuskich suitach w XVIII w.
anhemltoniczna skala (z gr. an = nie, bez; hemitónion = półton) - skala bez półtonowa, w której nie pojawia się interwał półtonowy miedzy żadnymi stopniami; np. skala całotonowa, pentatoniczna (zob. pentatonika).
animato lub con anima (wł.) - z ożywieniem; określenie dość żywego tempa; oznacza też niekiedy nagłe zwiększenie obowiązującego dotąd tempa w utworze.
ansambl (fr. ensemble = zespół) - zespół kameralny (zob. kameralna muzyka), tj. złożony co najmniej z dwóch wykonawców, instrumentalistów lub śpiewaków (np. w operze), wykonujący duety, tercety, tria, kwartety itp.; niekiedy oznacza także zespół chóralny lub orkiestrowy.
anthem (wym. entsem; ang. z łac.średn. anliphona = odpowiedz) - chóralna forma liturgiczna Kościoła anglikańskiego, zbliżona w charakterze do motetu lub kantaty, z tekstem zaczerpniętym z Pisma sw. (H. Purcell, G. F. Haendel).
antrakt (z fr. entre = miedzy, acte = akt) -
1. przerwa miedzy poszczególnymi aktami dzieła scenicznego, np. opery, a tak e miedzy częściami koncertu estradowego.
2. epizod instrumentalny, wykonywany miedzy aktami dzieła sceniczno-muzycznego, np. opery, baletu (muzyka antraktowa).
antybuffonisci - zwolennicy narodowej, poważnej opery francuskiej (J.-B. Lully, J. Ph. Rameau), przeciwnicy "buffonistów (G. B. Pergo-lesi), tj. zwolenników włoskiej opery komicznej, podczas walki o opere w Pary u w pół. XVIII w.
antycypacja (z łac. anlidpatio) - wyprzedzenie; termin z zakresu harmonii; oznacza wprowadzenie jednego lub więcej dźwięków składowych akordu następnego do akordu poprzedzającego; jeden z rodzajów dźwięków obcych, np.:
antylona, antyfouiczny śpiew (łac. średn. anliphona, z gr. anliphonos = brzmiący w odpowiedzi, odbrzmiewajacy) - jeden z najstarszych rodzajów śpiewu liturgicznego w Kościele katolickim, wykonywany na przemian przez dwa dialogujące chóry, np. kleryków (zob. responsorialny śpiew).
antyfonarz (z łac. średn. antiphonarium) - księga liturgiczna Kościoła rzymskokatolickiego, zawierająca zbiór antyfon; w czasach późniejszych w skład antyfonarza weszły równie śpiewy używane w liturgii poza msza.
aperto (wł. odkryty; 1. mn. aperti) - określenie nakazujące zdjęcie tłumika z instrumentu; w szczególności dotyczy to kotłów (timpani aperti); unieważnia poprzednia wskazówke con aperto.
a piaccre (wym. a piaczere; wł.) - według upodobania; określenie pozwalające wykonawcy na stosowanie swobodnych odchyleń od oznaczonego tempa (zob. ad libitum).
apllkatura (z lac. applicare = przykładać, dołączać) -
1. technika palcowania na instrumentach muzycznych.
2. oznaczenia palcowania dla instrumentalisty za pomocą cyfr przy nutach; np. dla instr. klawiszowych:
l (kciuk), 2 (wskazujący) i kolejno 3, 4, 5.
appassionato (wł.) - namiętnie, z pasja; określenie wykonawczo-wyrazowe; allegro appassionato - szybko i namiętnie; Appassionata - nazwa jednej z najpopularniejszych sonat fortepianowych L. v. Beethovena (f-moll op. 57).
appoafllatura (wym. appod d atura; z wł. appoggiare = podpierać) - przednutka długa.
a prima Tista (wł.) - zob. a vista.
a puuta d'areo - zob. punta d'arco.
auattro (skr. a 4; wł.) - we czworo, na cztery; określenie używane w partyturach i głosach orkiestrowych zam. djuisi a guattro.
arabeska (z fr. arabesque = rodzaj ornamentyki arabskiej) - krótki utwór instrumentalny, zazwyczaj o subtelnych efektach ornamentacyjnych, kolorystycznych; w dalszym znaczeniu -kreślenie powyższych cech w utworze muzycznym.
aranżowanie, aranżacja (fr. arrangement = ułożenie, układ) - rozpisanie i adaptacja na określony zespół instrumentalny lub wokalny utworu przeznaczonego pierwotnie np. na instrument solo, na głos i fortepian czy na inny zespół; np. aranżacja piosenki napisanej w oryginale na głos i fortepian - na orkiestrę taneczną; zob. też transkrypcja; w muzyce jazzowej aranżacja ma znaczenie dużo szersze, oznacza bowiem twórcze opracowanie tematu przez dowolne zaprogramowanie jego wykonania, m. in. przez wydzielenie partii realizowanych z nut oraz partii improwizowanych.
archi (wym. arki; wł. smyczki) - ogólna nazwa grupy instrumentów smyczkowych w orkiestrze; w orkiestrze symfonicznej są to skrzypce I i II, altówki, wiolonczele i kontrabasy, czyli tzw. kwintet smyczkowy.
arco (wym. arko; wł. smyczek) lub coH'arco - oznacza grę smyczkiem; określenie to w nutach unieważnia nakazany poprzednio inny sposób wydobycia dźwięku, np. pizzicato, col legno.
ardeiitc (wł.) - płomiennie, ogniście; określenie wykonawcze.
aria (wł.; air ) -
1. pieśń solowa z akompaniamentem orkiestry, składająca się zwykle z dwóch części, np. w operze lub innej wielkiej formie instrumentalno-wokalnej: w oratorium, operetce, kantacie (zob. arioso, recytatyw); aria da capo ma budowę trzyczęściowa, cześć ostatnia jest w zasadzie powtórzeniem pierwszej, w XVII i XVIII w. zwyczajowo ozdabiana koloratura; aria koncertowa (wł. aria concertante) samodzielny utwór wokalny z towarzyszeniem instrumentalnym na wzór arii operowej.
2. krótki utwór instrumentalny, samodzielny lub stanowiący część np. suity, o śpiewnym charakterze, zbliżonym do arii wokalnej; zob. np. J. s. Bach: U Suita franc. cmoll.
arietta (wł., zdrobn. od aria) mała aria, zwykle o budowie dwuczęściowej; zob. cavatina.
arioso (wł.) -
1. śpiewnie; określenie wykonawcze.
2. solowy fragment wokalny z akompaniamentem, np. w operze lub innej formie instrumentalno-wokalnej, o charakterze pośrednim miedzy liryczna aria a deklamacyjnym recytatywem.
3. fragment lub część utworu instrumentalnego o charakterze wokalnego ariosa (por. Beethoven: Sonata op. 110 na fort cz. III).
arpa (wł.) - harfa.
arpeflfliando (wym. arpedżdżando; wł. grając na harfie) - rodzaj ozdobnika o charakterze kilku dźwiękowej przednutki, w postaci rozłożonego akordu; dźwięki arpeggianila, notowane drobnymi nutkami, wykonuje się możliwie najszybciej, np.: Vivace
arpeggio (wym. arpedżdżo; wł. gra na harfie) - sposób wykonywania współbrzmień akordowych, polegający na kolejnym, szybkim następstwie składowych dźwięków, zwykle w kierunku od najniższego składnika ku najwyższemu (tzw. akord łamany); nazwa pochodzi od techniki 18 wykonywania akordów na harfie; arpegfjio oznacza się pionowa linię wężykowatą przed nutami akordu:
arpeggione (wym. arpedżdżone; wł ) lub chilarra d'amore - instrument strunowy wielkości wiolonczeli, kształtem zbliżony do gitary, na którym grało się smyczkiem; wynaleziony został w pół. XIX w. Wiedniu; Sonata na arpeggione i fortepian F. Schuberta jest jedynym znanym utworem na ten instrument.
arrangement (wym. arandżment arr.; fr.) - aranżowanie, aranżacja.
ars autląua (lać. dawna sztuka) - nazwa nadana przez teoretyków XIV w. muzyce francuskiej XII i XIII w.; w szczególności chodzi o działalność kompozytorów szkoły Notre Damę w Paryżu (Leoninus, Perotinus); cechą twórczości tego okresu, ważnego ogniwa w rozwoju polifonii, są osiągnięcia w zakresie wzbogacenia przebiegu rytmicznego głosów (modalna rytmika), wytworzenie się nowej techniki polifonicznej pn. discantus obok organum wprowadzenie nowych zasad notacji tzw. notacji menzuralnej, oraz powstanie nowych form wielogłosowych conductus, clausula, motet.
arsis (gr. podniesienie) - określenie sylaby nieakcentowanej w starogreckiej deklamacji poetyckiej, w przeciwieństwie do thesis; w odniesieniu do muzyki - dźwięk lub współbrzmienie na słabej części taktu, bez akcentu lub ze słabym akcentem.
ars nova (łac. sztuka nowa) - tytuł traktatu Ph. de Yitry ( XIV w.), a następnie ogólna nazwa muzyki polifonicznej XIV w., której cechą charakterystyczną jest swobodniejsza i bardziej zróżnicowana rytmika niż w okresie poprzednim (zob. ars antiąua), a także równorzędne stosowanie metrum dwudzielnego obok niemal wyłącznie panującego wcześniej metrum trójdzielnego; do form wówczas uprawianych należy motet, madrygał, caccia.
artykulacja (z łac. articulalio = rozczłonkowanie) - sposób wykonywania kolejno następujących po sobie lub współbrzmiących dźwięków; do najważniejszych rodzajów artykulacji należą: legato, staccato, portato, pizzicato, spiccato, frullato, con sordino, col Icgno i in.
As, as -
1. nazwa obniżonego o półton dźwięku A (zob. klawiatura, nazwy dźwięków).
2. As - umowny skrót dla tonacji, gamy lub trójdźwięku As-dur; as - dla tonacji, gamy lub trójdźwięku as-moll.
Asas, asas - nazwa obniżonego o cały ton dźwięku A, równobrzmiącego w systemie równomiernie temperowanym z dźwiękiem G (zob. klawiatura, nazwy dźwięków).
As-dur -
1. gama lub tonacja durowa z 4 bemolami (6, es, as, des); zob. durowe gamy.
2. trójdźwięk durowy as-c-es.
as-moll -
1. gama lub tonacja molowa z 7 bemolami (b, es, as, des, ges, ces, fes), równoległa do Ces-dur, enharmoniczna z gis-moll; zob. molowe gamy.
2. trójdźwięk molowy as-ces-es.
assai (wł. bardzo) - przysłówek używany w połączeniu z określeniem tempa lub dynamiki, np. allegro assai - bardzo szybko; należy go odróżnić od fr. assez = dość, dosyć.
ataktowa muzyka - muzyka pisana bez ograniczeń taktowych, czyli bez stałego podziału metrycznego (zob. metrum); przykładem jest z jednej strony chorał gregoriański, z drugiej - znaczna część muzyki współczesnej.
a tempo (wł.) - we właściwym tempie; oznacza powrót do poprzednio oznaczonego w utworze tempa, po jego chwilowej zmianie; oznaczenie często stosowane w częściach repryzowych.
atonalność (z gr. a = nie, bez, tónos = napięcie, dźwięk) - zasada konstrukcji dźwiękowej, polegająca na braku zależności pomiędzy poszczególnymi dźwiękami i akordami od określonego centrum tonalnego, np. toniki; przeciwieństwo tonalności (zob. też dodekafonia); stąd pojęcie atonalnej muzyki (A. Schonberg, A. Berg, A. Webern, I. Strawiński, P. Hindemith, a także przeważająca większość muzyki współczesnej).
a tre (wi.; skr. a 3) - we troje, na trzy; określenie stosowane w partyturach i głosach orkiestrowych w dwóch przeciwnych znaczeniach (zob. a due): 1. zam. divsi a trę. 2. w wypadku gdy jednogłosową partię melodyczną, notowaną na jednej pięciolinii, mają wykonać unisono trzy instrumenty tego samego rodzaju, z których każdy w zasadzie wykonuje odmienną partię (np. corno I, corno II i corno III).
attacca (wl., od altaccare = przyczepiać) - określenie umieszczane w nutach na końcu jednej z części utworu, nakazujące wykonawcy rozpoczęcie następnej części natychmiast po ukończeniu poprzedniej, bez żadnej przerwy, lub też (rzadziej) nagle przejście do nowego tempa; raptowność tej zmiany oznacza często określenie altacca subilo
aubade (wym. obad; fr.) - uroczysta pieśń poranna, przeciwieństwo serenady; w XVII i XVIII w. wykonywana była z okazji porannych audiencji dworskich; w nowszych czasach kompozytorzy stosowali ten tytuł dla utworów o charakterze uwertury (G. Bizet, M. Rimski-Korsakow); zob. też alba, albo-rada.
auflmentacja (z lać. augmentatio = powiększenie) - powtórzenie motywu lub tematu w utworze w proporcjonalnie dłuższych (zwykle dwukrotnie) wartościach rytmicznych; augmentacja należy do typowych środków techniki imitacyjnej (zob. 'imitacja); odwrotnością augmentacji jest "dyminucja.
aulos (gr.) - starogrecki instrument dęty w rodzaju oboju; auleta - grający na aulosie; aulodia - śpiew z towarzyszeniem aulosu; auletyka - gra na aulosie.
autentyczna kadencja lub doskonała - połączenie kadencyjne akordu dominantowego z akordem tonicznym.
autentyczne skale - cztery skale średniowieczne, tzw. modalne (kościelne): od dźwięku d (dorycka), od e (frygijska), od f (lidyjska) i od g (miksolidyjska); oprócz autentycznych istniały także skale plagalne (pochodne).
Ave Maria (łac. Zdrowaś, Mario) - pierwsze słowa modlitwy do Matki Boskiej w religii chrześcijańskiej, używane jako tytuły opracowań muzycznych, popularnych w różnych okresach historycznych (m. in. F. Schubert, Ch. Gounod).
a vista, prima vista lub a prima vista (wł. na pierwszy rzut oka) - wykonanie utworu z nut bez uprzedniego przygotowania.
awivando (wł.) - z ożywieniem: określenie stopniowego przyspieszania tempa (zob. też accelerando).
a-moll - 1. gama lub tonacja molowa, bez znaków przykluczowych, równoległa do C-dur; zob. molowe gamy. 2. trójdźwięk molowy a-c-e.
amoroso lub con amore (wym. amorozo, kon amore; wł.) - miłośnie, pieszczotliwie, z uczuciem; określenie wykonawcze.
amplituda (z łac. amplitudo=obszerność, wielkość) - największe wychylenie dowolnego punktu drgającego ciała (np. źródła dźwięku) z położenia równowagi; od wielkości amplitudy drgającego źródła dźwięku zależy natężenie jego brzmienia i głośność; im większa amplituda, tym na ogół głośniejszy dźwięk; na wysokość dźwięku amplituda nie wpływa.
analiza dźwięku (z gr. andlysis = rozłożenie na części) - polega na wykryciu wszystkich jego tonów składowych, zarówno harmonicznych, tzw. alikwotów, jak i nieharmonicznych; analizę dźwięku wykonuje się różnymi metodami, z których niestety żadna nie jest zbyt dokładna; oprócz metod graficznych i matematycznych stosuje się specjalne przyrządy, zwane analizatorami dźwięku (od przestarzałych Helmholtza do nowoczesnych, elektrycznych).
analiza muzyczna (z gr. andlysis=rozłożenie na części) - szczegółowe rozpatrywanie wszystkich elementów, wchodzących w skład konstrukcji utworu muzycznego, z punktu widzenia techniki kompozytorskiej i estetyki dzieła; stąd można mówić o analizie formalnej, armonicznej, melodycznej, dynamicznej itd. utworu; analiza muzyczna służy do wyciągania ogólnych wniosków dotyczących rzemiosła kompozytorskiego, stylu itd.
ancora (wym. ankora; wł.) - jeszcze; stosuje się w wyrażeniach złożonych, np. ancora piu mosso - jeszcze szybciej.
andante (wł. idąc) - 1. określenie umiarkowanego tempa, pośredniego pomiędzy allegretto i adagio; andante cantabile - w tempie umiarkowanym i śpiewnie; andante con molo - w tempie miarkowanym, z ożywieniem, tj. nieco szybciej niż andante; andante ma non troppo - w tempie niezbyt umiarkowanym, tj. nieco szybciej niż andante; andante maestoso - w tempie umiarkowanym i poważnie.
2. określenie tytułowe utworu samodzielnego lub jednej z części utworu cyklicznego (np. części drugiej w sonacie, symfonii), utrzymanej w tempie umiarkowanym.
andautlno (wł., zdrobnienie od andante) -
1. określenie umiarkowanego tempa nieco szybszego od andante, lecz wolniejszego niż allegretto.
2. określenie tytułowe krótkiego utworu samodzielnego lub jednej z części utworu cyklicznego w tempie umiarkowanie szybkim.
anenaikl - rodzaj starorosyjskiego śpiewu cerkiewnego z XVI i XVII w., wykonywanego na sylabach a-ne-ne-na, stąd jego nazwa.
angielski rożek - zob. rożek angielski.
anglalse (wym. anglez; fr. - angielski) - francuska odmiana tańca pochodzenia angielskiego, utrzymana w metrum parzystym i żywym tempie; taniec ten był stosowany we francuskich baletach w drugiej pół. XVII w. oraz we francuskich suitach w XVIII w.
anhemltoniczna skala (z gr. an = nie, bez; hemitónion = półton) - skala bez półtonowa, w której nie pojawia się interwał półtonowy miedzy żadnymi stopniami; np. skala całotonowa, pentatoniczna (zob. pentatonika).
animato lub con anima (wł.) - z ożywieniem; określenie dość żywego tempa; oznacza też niekiedy nagłe zwiększenie obowiązującego dotąd tempa w utworze.
ansambl (fr. ensemble = zespół) - zespół kameralny (zob. kameralna muzyka), tj. złożony co najmniej z dwóch wykonawców, instrumentalistów lub śpiewaków (np. w operze), wykonujący duety, tercety, tria, kwartety itp.; niekiedy oznacza także zespół chóralny lub orkiestrowy.
anthem (wym. entsem; ang. z łac.średn. anliphona = odpowiedz) - chóralna forma liturgiczna Kościoła anglikańskiego, zbliżona w charakterze do motetu lub kantaty, z tekstem zaczerpniętym z Pisma sw. (H. Purcell, G. F. Haendel).
antrakt (z fr. entre = miedzy, acte = akt) -
1. przerwa miedzy poszczególnymi aktami dzieła scenicznego, np. opery, a tak e miedzy częściami koncertu estradowego.
2. epizod instrumentalny, wykonywany miedzy aktami dzieła sceniczno-muzycznego, np. opery, baletu (muzyka antraktowa).
antybuffonisci - zwolennicy narodowej, poważnej opery francuskiej (J.-B. Lully, J. Ph. Rameau), przeciwnicy "buffonistów (G. B. Pergo-lesi), tj. zwolenników włoskiej opery komicznej, podczas walki o opere w Pary u w pół. XVIII w.
antycypacja (z łac. anlidpatio) - wyprzedzenie; termin z zakresu harmonii; oznacza wprowadzenie jednego lub więcej dźwięków składowych akordu następnego do akordu poprzedzającego; jeden z rodzajów dźwięków obcych, np.:
antylona, antyfouiczny śpiew (łac. średn. anliphona, z gr. anliphonos = brzmiący w odpowiedzi, odbrzmiewajacy) - jeden z najstarszych rodzajów śpiewu liturgicznego w Kościele katolickim, wykonywany na przemian przez dwa dialogujące chóry, np. kleryków (zob. responsorialny śpiew).
antyfonarz (z łac. średn. antiphonarium) - księga liturgiczna Kościoła rzymskokatolickiego, zawierająca zbiór antyfon; w czasach późniejszych w skład antyfonarza weszły równie śpiewy używane w liturgii poza msza.
aperto (wł. odkryty; 1. mn. aperti) - określenie nakazujące zdjęcie tłumika z instrumentu; w szczególności dotyczy to kotłów (timpani aperti); unieważnia poprzednia wskazówke con aperto.
a piaccre (wym. a piaczere; wł.) - według upodobania; określenie pozwalające wykonawcy na stosowanie swobodnych odchyleń od oznaczonego tempa (zob. ad libitum).
apllkatura (z lac. applicare = przykładać, dołączać) -
1. technika palcowania na instrumentach muzycznych.
2. oznaczenia palcowania dla instrumentalisty za pomocą cyfr przy nutach; np. dla instr. klawiszowych:
l (kciuk), 2 (wskazujący) i kolejno 3, 4, 5.
appassionato (wł.) - namiętnie, z pasja; określenie wykonawczo-wyrazowe; allegro appassionato - szybko i namiętnie; Appassionata - nazwa jednej z najpopularniejszych sonat fortepianowych L. v. Beethovena (f-moll op. 57).
appoafllatura (wym. appod d atura; z wł. appoggiare = podpierać) - przednutka długa.
a prima Tista (wł.) - zob. a vista.
a puuta d'areo - zob. punta d'arco.
auattro (skr. a 4; wł.) - we czworo, na cztery; określenie używane w partyturach i głosach orkiestrowych zam. djuisi a guattro.
arabeska (z fr. arabesque = rodzaj ornamentyki arabskiej) - krótki utwór instrumentalny, zazwyczaj o subtelnych efektach ornamentacyjnych, kolorystycznych; w dalszym znaczeniu -kreślenie powyższych cech w utworze muzycznym.
aranżowanie, aranżacja (fr. arrangement = ułożenie, układ) - rozpisanie i adaptacja na określony zespół instrumentalny lub wokalny utworu przeznaczonego pierwotnie np. na instrument solo, na głos i fortepian czy na inny zespół; np. aranżacja piosenki napisanej w oryginale na głos i fortepian - na orkiestrę taneczną; zob. też transkrypcja; w muzyce jazzowej aranżacja ma znaczenie dużo szersze, oznacza bowiem twórcze opracowanie tematu przez dowolne zaprogramowanie jego wykonania, m. in. przez wydzielenie partii realizowanych z nut oraz partii improwizowanych.
archi (wym. arki; wł. smyczki) - ogólna nazwa grupy instrumentów smyczkowych w orkiestrze; w orkiestrze symfonicznej są to skrzypce I i II, altówki, wiolonczele i kontrabasy, czyli tzw. kwintet smyczkowy.
arco (wym. arko; wł. smyczek) lub coH'arco - oznacza grę smyczkiem; określenie to w nutach unieważnia nakazany poprzednio inny sposób wydobycia dźwięku, np. pizzicato, col legno.
ardeiitc (wł.) - płomiennie, ogniście; określenie wykonawcze.
aria (wł.; air ) -
1. pieśń solowa z akompaniamentem orkiestry, składająca się zwykle z dwóch części, np. w operze lub innej wielkiej formie instrumentalno-wokalnej: w oratorium, operetce, kantacie (zob. arioso, recytatyw); aria da capo ma budowę trzyczęściowa, cześć ostatnia jest w zasadzie powtórzeniem pierwszej, w XVII i XVIII w. zwyczajowo ozdabiana koloratura; aria koncertowa (wł. aria concertante) samodzielny utwór wokalny z towarzyszeniem instrumentalnym na wzór arii operowej.
2. krótki utwór instrumentalny, samodzielny lub stanowiący część np. suity, o śpiewnym charakterze, zbliżonym do arii wokalnej; zob. np. J. s. Bach: U Suita franc. cmoll.
arietta (wł., zdrobn. od aria) mała aria, zwykle o budowie dwuczęściowej; zob. cavatina.
arioso (wł.) -
1. śpiewnie; określenie wykonawcze.
2. solowy fragment wokalny z akompaniamentem, np. w operze lub innej formie instrumentalno-wokalnej, o charakterze pośrednim miedzy liryczna aria a deklamacyjnym recytatywem.
3. fragment lub część utworu instrumentalnego o charakterze wokalnego ariosa (por. Beethoven: Sonata op. 110 na fort cz. III).
arpa (wł.) - harfa.
arpeflfliando (wym. arpedżdżando; wł. grając na harfie) - rodzaj ozdobnika o charakterze kilku dźwiękowej przednutki, w postaci rozłożonego akordu; dźwięki arpeggianila, notowane drobnymi nutkami, wykonuje się możliwie najszybciej, np.: Vivace
arpeggio (wym. arpedżdżo; wł. gra na harfie) - sposób wykonywania współbrzmień akordowych, polegający na kolejnym, szybkim następstwie składowych dźwięków, zwykle w kierunku od najniższego składnika ku najwyższemu (tzw. akord łamany); nazwa pochodzi od techniki 18 wykonywania akordów na harfie; arpegfjio oznacza się pionowa linię wężykowatą przed nutami akordu:
arpeggione (wym. arpedżdżone; wł ) lub chilarra d'amore - instrument strunowy wielkości wiolonczeli, kształtem zbliżony do gitary, na którym grało się smyczkiem; wynaleziony został w pół. XIX w. Wiedniu; Sonata na arpeggione i fortepian F. Schuberta jest jedynym znanym utworem na ten instrument.
arrangement (wym. arandżment arr.; fr.) - aranżowanie, aranżacja.
ars autląua (lać. dawna sztuka) - nazwa nadana przez teoretyków XIV w. muzyce francuskiej XII i XIII w.; w szczególności chodzi o działalność kompozytorów szkoły Notre Damę w Paryżu (Leoninus, Perotinus); cechą twórczości tego okresu, ważnego ogniwa w rozwoju polifonii, są osiągnięcia w zakresie wzbogacenia przebiegu rytmicznego głosów (modalna rytmika), wytworzenie się nowej techniki polifonicznej pn. discantus obok organum wprowadzenie nowych zasad notacji tzw. notacji menzuralnej, oraz powstanie nowych form wielogłosowych conductus, clausula, motet.
arsis (gr. podniesienie) - określenie sylaby nieakcentowanej w starogreckiej deklamacji poetyckiej, w przeciwieństwie do thesis; w odniesieniu do muzyki - dźwięk lub współbrzmienie na słabej części taktu, bez akcentu lub ze słabym akcentem.
ars nova (łac. sztuka nowa) - tytuł traktatu Ph. de Yitry ( XIV w.), a następnie ogólna nazwa muzyki polifonicznej XIV w., której cechą charakterystyczną jest swobodniejsza i bardziej zróżnicowana rytmika niż w okresie poprzednim (zob. ars antiąua), a także równorzędne stosowanie metrum dwudzielnego obok niemal wyłącznie panującego wcześniej metrum trójdzielnego; do form wówczas uprawianych należy motet, madrygał, caccia.
artykulacja (z łac. articulalio = rozczłonkowanie) - sposób wykonywania kolejno następujących po sobie lub współbrzmiących dźwięków; do najważniejszych rodzajów artykulacji należą: legato, staccato, portato, pizzicato, spiccato, frullato, con sordino, col Icgno i in.
As, as -
1. nazwa obniżonego o półton dźwięku A (zob. klawiatura, nazwy dźwięków).
2. As - umowny skrót dla tonacji, gamy lub trójdźwięku As-dur; as - dla tonacji, gamy lub trójdźwięku as-moll.
Asas, asas - nazwa obniżonego o cały ton dźwięku A, równobrzmiącego w systemie równomiernie temperowanym z dźwiękiem G (zob. klawiatura, nazwy dźwięków).
As-dur -
1. gama lub tonacja durowa z 4 bemolami (6, es, as, des); zob. durowe gamy.
2. trójdźwięk durowy as-c-es.
as-moll -
1. gama lub tonacja molowa z 7 bemolami (b, es, as, des, ges, ces, fes), równoległa do Ces-dur, enharmoniczna z gis-moll; zob. molowe gamy.
2. trójdźwięk molowy as-ces-es.
assai (wł. bardzo) - przysłówek używany w połączeniu z określeniem tempa lub dynamiki, np. allegro assai - bardzo szybko; należy go odróżnić od fr. assez = dość, dosyć.
ataktowa muzyka - muzyka pisana bez ograniczeń taktowych, czyli bez stałego podziału metrycznego (zob. metrum); przykładem jest z jednej strony chorał gregoriański, z drugiej - znaczna część muzyki współczesnej.
a tempo (wł.) - we właściwym tempie; oznacza powrót do poprzednio oznaczonego w utworze tempa, po jego chwilowej zmianie; oznaczenie często stosowane w częściach repryzowych.
atonalność (z gr. a = nie, bez, tónos = napięcie, dźwięk) - zasada konstrukcji dźwiękowej, polegająca na braku zależności pomiędzy poszczególnymi dźwiękami i akordami od określonego centrum tonalnego, np. toniki; przeciwieństwo tonalności (zob. też dodekafonia); stąd pojęcie atonalnej muzyki (A. Schonberg, A. Berg, A. Webern, I. Strawiński, P. Hindemith, a także przeważająca większość muzyki współczesnej).
a tre (wi.; skr. a 3) - we troje, na trzy; określenie stosowane w partyturach i głosach orkiestrowych w dwóch przeciwnych znaczeniach (zob. a due): 1. zam. divsi a trę. 2. w wypadku gdy jednogłosową partię melodyczną, notowaną na jednej pięciolinii, mają wykonać unisono trzy instrumenty tego samego rodzaju, z których każdy w zasadzie wykonuje odmienną partię (np. corno I, corno II i corno III).
attacca (wl., od altaccare = przyczepiać) - określenie umieszczane w nutach na końcu jednej z części utworu, nakazujące wykonawcy rozpoczęcie następnej części natychmiast po ukończeniu poprzedniej, bez żadnej przerwy, lub też (rzadziej) nagle przejście do nowego tempa; raptowność tej zmiany oznacza często określenie altacca subilo
aubade (wym. obad; fr.) - uroczysta pieśń poranna, przeciwieństwo serenady; w XVII i XVIII w. wykonywana była z okazji porannych audiencji dworskich; w nowszych czasach kompozytorzy stosowali ten tytuł dla utworów o charakterze uwertury (G. Bizet, M. Rimski-Korsakow); zob. też alba, albo-rada.
auflmentacja (z lać. augmentatio = powiększenie) - powtórzenie motywu lub tematu w utworze w proporcjonalnie dłuższych (zwykle dwukrotnie) wartościach rytmicznych; augmentacja należy do typowych środków techniki imitacyjnej (zob. 'imitacja); odwrotnością augmentacji jest "dyminucja.
aulos (gr.) - starogrecki instrument dęty w rodzaju oboju; auleta - grający na aulosie; aulodia - śpiew z towarzyszeniem aulosu; auletyka - gra na aulosie.
autentyczna kadencja lub doskonała - połączenie kadencyjne akordu dominantowego z akordem tonicznym.
autentyczne skale - cztery skale średniowieczne, tzw. modalne (kościelne): od dźwięku d (dorycka), od e (frygijska), od f (lidyjska) i od g (miksolidyjska); oprócz autentycznych istniały także skale plagalne (pochodne).
Ave Maria (łac. Zdrowaś, Mario) - pierwsze słowa modlitwy do Matki Boskiej w religii chrześcijańskiej, używane jako tytuły opracowań muzycznych, popularnych w różnych okresach historycznych (m. in. F. Schubert, Ch. Gounod).
a vista, prima vista lub a prima vista (wł. na pierwszy rzut oka) - wykonanie utworu z nut bez uprzedniego przygotowania.
awivando (wł.) - z ożywieniem: określenie stopniowego przyspieszania tempa (zob. też accelerando).
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz